Profesjonalny psycholog z Lublina. Sprawdzona pomoc psychologiczna w Lublinie.

Cenny talent Lewina

Najpoważniejszym chyba zarzutem wysuwanym wobec lewinowskiej teorii pola jest stwierdzenie, że choć teoria ta oferuje rzekomo matematyczny model zachowania, z którego można wyprowadzać szczegółowe przewidywania, to jednak w rzeczywistości nie jest możliwe sformułowanie żadnych takich przewidywań. W oczach wielu przedstawicieli psychologii matematycznej tak zwany model matematyczny Lewina nie ma żadnej użyteczności, jeśli chodzi o generowanie sprawdzalnych twierdzeń. Wszelkie operacje matematyczne Lewin przeprowadzał dopiero po dokonaniu obserwacji. Innymi słowy: dopasowywał on swe równania do danych, zamiast wyprowadzać je dedukcyjnie ze swej teorii, a następnie sprawdzać za pomocą technik obserwacyjnych. Wykrywanie sposobu ujmowania swych stwierdzeń w języku matematycznym jest interesującym ćwiczeniem w przekładaniu wyrażeń werbalnych na wyrażenia liczbowe lub matematyczne, lecz nie przyczynia się wcale do skonstruowania użytecznej teorii. Lewinowska teoria pola nie jest teorią matematyczną, pomimo użycia języka topologicznego do jej sformułowania.

Z drugiej strony psychologowie znaleźli w pracach Lewina wiele rzeczy godnych pochwały. Przede wszystkim idee Lewina zainspirowały ogromną liczbę badań. Otworzył on przed psychologami wiele drzwi, drzwi wiodących w regiony osobowości i zachowania społecznego, które uprzednio były zamknięte przed eksperymentatorem. Badania nad substytucją, poziomem aspiracji, wpływem przerywania zadań na ich zapamiętywanie, regresją, konfliktem i dynamiką grup zostały zapoczątkowane przez Lewina. Obserwacje poczynione przez psychoanalityków pozwoliły wykazać ważność wielu spośród tych zjawisk psychologicznych, lecz Lewinowi pozostało stworzenie odpowiedniej atmosfery teoretycznej i opracowanie metod, za których pomocą można by badać te zjawiska. Zwłaszcza motywacja ludzka, która okazała się niewdzięcznym polem badań, z wyjątkiem eksperymentów nad popędami biologicznymi u zwierząt niższych, dzięki Lewinowi stała się ważną dziedziną badań eksperymentalnych.

Lewin miał cenny talent przedstawiania w sposób wyraźny i konkretny pewnych bardzo ukrytych i nieuchwytnych założeń dotyczących osobowości. Dostrzegł on na przykład konieczność szczegółowego sformułowania podstawowych założeń, przyjmowanych przez teoretyków psychoanalitycznych, a odnoszących się do zastępowania (substytucji) jednej czynności przez inną. Kiedy wyraził te założenia w kategoriach organizacji odrębnych systemów napięciowych, których granice miały w różnym stopniu właściwość przenikalności, została otworzona droga do natarcia eksperymentalnego. W podobny sposób zostało opracowane przez Lewina dość złożone zagadnienie konfliktu psychicznego (które zawsze odgrywało jedną z głównych ról w teorii psychoanalitycznej), po czym przybrało ono postać jasno sformułowanych twierdzeń określających, czym jest konflikt i jak można go badać eksperymentalnie. Ta zdolność ścisłego i jasnego ujmowania ważnych pojęć była jednym z silnych punktów Lewina – rzucił on światło na wiele problemów, które przedtem tonęły w mroku niepełnej konceptualizacji i mętnego teoretyzowania. Był on przekonany, że jeśli psychologia jako nauka ma być użyteczna dla ludzi, to powinna penetrować i badać eksperymentalnie istotne aspekty ludzkiego postępowania. Aczkolwiek rozważania teoretyczne Lewina bywały zawiłe, to jednak rzadko nie udawało mu się w końcu przejść od nich do konkretnych przypadków i praktycznych zaleceń dotyczących realizacji badań.

Ponadto zdawał on sobie jasno sprawę z tego, że teoria, która ma objąć ważne aspekty zachowania ludzkiego, powinna być teorią wielowymiarową. Innymi słowy: musiała to być teoria pola uwzględniająca sieć zmiennych wchodzących ze sobą w interakcje, a nie jedynie pary zmiennych. Takie właśnie podejście było potrzebne w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku, aby przeciwdziałać wpływom i autorytetowi nadmiernie uproszczonej, naiwnej psychologii bodźca – reakcji. Podczas gdy psychologia postaci atakowała i przełamywała linie obronne psychologii strukturalnej, opowiadającej się za rozkładaniem treści psychicznych na elementy, topologiczna i wektorowa psychologia Lewina prowadziła walkę z dość jałową formą behawioryzmu, która sprowadzała postępowanie człowieka do prostych związków bodziec – reakcja. Co więcej, ten typ teorii pola, który prezentował Lewin, miał charakter ściśle psychologiczny, wyraźnie kontrastujący z bardziej fizyczną orientacją behawioryzmu, a nawet z fizykalistycznym nastawieniem psychologii postaci. Teoria Lewina przyczyniła się do nadania subiektywnemu układowi odniesienia statusu naukowego, w czasie gdy w psychologii dominował obiektywizm. Tak zwane wewnętrzne determinanty postępowania, jak aspiracje, wartości i zamiary, zostały odrzucone przez psychologię „obiektywną” na rzecz odruchów warunkowych, mechanicznego uczenia się oraz automatycznego wytwarzania i zanikania związków bodziec – reakcja. Behawioryzmowi niemal udało się sprowadzić człowieka do roli automatu, mechanicznej marionetki tańczącej w takt bodźców zewnętrznych lub podskakującej pod wpływem oddziaływań wewnętrznych popędów fizjologicznych, robota pozbawionego spontaniczności i zdolności twórczych, osoby „pustej w środku”, bez wnętrza.

Teoria Lewina była jedną z tych, które pomogły ożywić koncepcję jednostki jako złożonego pola energetycznego, jednostki motywowanej przez siły psychiczne, zachowującej się w sposób selektywny i twórczy. Człowiek „pusty w środku” (hollow mań) został wypełniony potrzebami psychicznymi, zamiarami, nadziejami i aspiracjami. Robot przemienił się w żywą istotę ludzką. Tępy i ponury materializm behawioryzmu został zastąpiony bardziej humanistycznym obrazem człowieka. Podczas gdy „obiektywna” psychologia wiele swych empirycznych twierdzeń formułowała w taki sposób, by móc je sprawdzać na psach, kotach i szczurach, teoria Lewina prowadziła do badań nad zachowaniem ludzkim, takim jakie występuje w mniej lub bardziej naturalnych sytuacjach. Dzieci w trakcie zabawy, dorastająca młodzież w czynnościach grupowych, robotnicy w fabrykach, ludzie planujący swój posiłek – oto niektóre z naturalnych sytuacji życiowych, w których weryfikowano empiryczne hipotezy wyprowadzone z lewinowskiej teorii pola. Biorąc pod uwagę fakt, iż takie życiowe badania przeprowadzano pod egidą teorii pola, trudno się dziwić, że stanowisko Lewina zyskało sobie szeroką popularność. Wartość heurystyczna jego teorii pola, niezależnie od jej poprawności formalnej czy słuszności jej aspiracji do miana modelu matematycznego, uzasadnia duże uznanie, jakim cieszy się ona w psychologii współczesnej. „Podstawowe pojęcia Lewina […] zawierają w sobie bogactwo ukrytych znaczeń, które nie zostało wyczerpane, a zatem są one nadal pełne obietnic dalszego rozwoju” (Heider, 1959, s. 119). Sformułowana przez Heidera ocena teorii pola jest wciąż trafna. Lewinowska teoria osoby w jej psychologicznym środowisku pozostaje ciągle bardzo żywotna.

Podobne Artykuły

Zostaw odpowiedź

Twoj adres e-mail nie bedzie opublikowany.